Osmanlı Devleti’nin Uygulamaya Koyduğu Yenilikler Ders Notu

AVRUPA’DAKİ GELİŞMELER VE OSMANLI DEVLETİ’NE ETKİLERİ DERS NOTU

 

Osmanlı Devleti, 15. ve 16. yüzyıllarda dünyanın en güçlü devletlerinden biriyken, Avrupa’da yaşanan bazı önemli gelişmelerin gerisinde kalmış ve zamanla bu üstünlüğünü kaybetmiştir. Peki, Avrupa’da neler oldu ve Osmanlı bu duruma nasıl tepki verdi?

 

AVRUPA’DA YAŞANAN GELİŞMELER VE OSMANLI’YA ETKİSİ

Avrupa’daki Gelişme	Açıklama	Osmanlı Devleti’ne Etkisi
Coğrafi Keşifler (15. ve 16. yy)	Yeni ticaret yolları ve kıtalar (Amerika, Avustralya vb.) bulundu. Sömürgecilik faaliyetleri hızlandı.	Osmanlı’nın kontrolündeki İpek ve Baharat Yolları ile Akdeniz limanları önemini kaybetti. Devletin ekonomik gelirleri ve gümrük vergileri büyük oranda azaldı.
Rönesans (15. ve 16. yy)	İtalya’da başlayan, bilim, sanat, edebiyat ve mimari alanındaki “Yeniden Doğuş” hareketidir.	Avrupa bilim ve sanatta ilerlerken, Osmanlı bu gelişmeleri yakından takip edemediği için Avrupa’nın gerisinde kalmaya başladı.
Reform (16. yy)	Almanya’da Martin Luther öncülüğünde başlayan, Katolik Kilisesi’ne karşı dinî yenilik hareketidir.	Avrupa’da mezhep savaşları çıktı ve Hristiyan birliği bozuldu. Osmanlı, bu bölünmeden yararlanarak Avrupa’da daha kolay ilerledi.
Aydınlanma Çağı (17. ve 18. yy)	Akıl, bilim, deney ve gözlemin ön plana çıktığı dönemdir.	Avrupa’da bilimsel ilerleme hız kazandı. Osmanlı geri kaldığını fark edip Batı tarzı askerî ve idari ıslahatlara (yeniliklere) başladı.
Sanayi İnkılabı (18. yy)	Buhar gücünün makinelerde kullanılmasıyla insan/hayvan gücünden seri (fabrika) üretime geçilmesidir.	Avrupa’nın ucuz ve seri üretilen malları Osmanlı pazarlarını doldurdu. Osmanlı’daki küçük el tezgâhları rekabet edemeyip kapandı, işsizlik arttı ve Osmanlı ekonomisi zayıfladı.
Fransız İhtilali (1789)	Fransa’da kralın baskıcı yönetimine karşı halkın başlattığı isyandır. Eşitlik, adalet ve milliyetçilik fikirleri tüm dünyaya yayıldı.	Milliyetçilik fikri yüzünden Osmanlı içindeki azınlıklar (Sırplar, Yunanlar vb.) kendi devletlerini kurmak için isyan etti. Osmanlı Devleti’nin dağılma süreci hızlandı.

 

📌 HAP BİLGİ:

Dünya’nın yuvarlak olduğunu ispatlayan kişi Macellan‘dır. Başlattığı seferi, ölümü üzerine yardımcısı Del Cano tamamlamıştır. Yeni ticaret yollarının bulunmasında Müslümanlardan öğrenilen pusulanın geliştirilmesi büyük rol oynamıştır.

 

🚨 DİKKAT:

Reform hareketleri Avrupa’yı savaşlara ve kaosa sürüklerken Osmanlı Devleti bu durumdan olumsuz ETKİLENMEMİŞTİR. Çünkü Osmanlı, topraklarında yaşayan gayrimüslimlere inanç ve ibadet özgürlüğü (hoşgörü) sağlıyordu.

 

⚠️ UYARI:

Fransız İhtilali’nin yaydığı milliyetçilik akımı, en çok Osmanlı Devleti ve Avusturya-Macaristan gibi “çok uluslu” (imparatorluk) devletleri olumsuz etkilemiş ve parçalanmalarına neden olmuştur.

 

OSMANLI DEVLETİ’NİN UYGULAMAYA KOYDUĞU YENİLİKLER (ISLAHATLAR)

Avrupa’nın gerisinde kaldığını anlayan Osmanlı Devleti, devleti çöküşten kurtarmak ve eski gücüne dönmek için çeşitli yenilikler (ıslahatlar) yapmıştır.

1. Lale Devri (1718 – 1730)

Osmanlı’nın yüzünü ilk defa Batı’ya döndüğü, Avrupa’nın örnek alındığı barış ve yenileşme dönemidir.

• İlk Türk Matbaası İbrahim Müteferrika tarafından kuruldu (Basılan ilk eser: Van Kulu Lügatı).
• Avrupa’daki gelişmeleri yakından takip etmek için Paris, Londra, Viyana gibi şehirlere ilk geçici elçiler gönderildi.
• Yeni kütüphaneler açıldı, bilim ve sanat desteklendi.
• İlk itfaiye teşkilatı olan Tulumbacılar Ocağı kuruldu.
• Sağlık alanında ilk kez çiçek aşısı uygulandı.
• Çini ve Yalova’da kâğıt fabrikası açıldı.

📌 HAP BİLGİ:

Lale Devri’nde yapılan yenilikler daha çok kültürel, sosyal, sağlık ve diplomasi alanlarındadır.

 

2. III. Selim Dönemi ve Nizam-ı Cedid (1789 – 1807)

III. Selim’in ordu dâhil devletin tüm kurumlarını yenilemek amacıyla yaptığı çalışmalara “Nizam-ı Cedid” (Yeni Düzen) denir.

• Avrupa tarzında eğitim alan modern Nizam-ı Cedid Ordusu kuruldu.
• Bu ordunun masraflarını karşılamak için İrad-ı Cedid (Yeni Hazine) oluşturuldu.
• Avrupa’daki gelişmeleri kesintisiz takip edebilmek için Avrupa başkentlerine ilk daimî (kalıcı) elçilikler açıldı.
• İlk devlet matbaası (Matbaa-i Amire) kuruldu ve askerî okullarda yabancı dil (Fransızca) eğitimi başlatıldı.

3. II. Mahmud Dönemi (1808 – 1839)

Devleti çağın şartlarına uydurmak için en köklü ve cesur adımların atıldığı dönemdir.

• Vaka-i Hayriye (Hayırlı Olay – 1826): Sürekli isyan eden Yeniçeri Ocağı kaldırılarak yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye adlı modern bir ordu kuruldu.
• Nüfus sayımı yapıldı (Asker ve vergi verecekleri belirlemek için sadece erkekler ve hayvanlar sayıldı).
• İlk Türkçe resmî gazete olan Takvim-i Vekayi çıkarıldı.
• İlköğretim İstanbul’da zorunlu hâle getirildi.
• Memurlara fes, ceket ve pantolon giyme zorunluluğu getirildi.
• Posta teşkilatı kuruldu ve divan teşkilatı kaldırılarak yerine bakanlıklar (nazırlıklar) oluşturuldu.

4. Tanzimat Dönemi (1839 – 1876)

1839 yılında ilan edilen Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu) ile Osmanlı tarihinde yeni bir dönem başlamıştır.

• Padişah, kendi yetkilerini kendi isteğiyle sınırlandırmış ve kanun üstünlüğünü kabul etmiştir.
• Din, dil, ırk ayrımı yapılmaksızın herkesin kanun önünde eşit olduğu belirtilmiştir.
• Herkesin can, mal ve namus güvenliği devlet garantisi altına alınmıştır.
• Mahkeme kararı olmadan kimseye ceza verilmeyeceği vurgulanmıştır.

🚨 DİKKAT:

Tanzimat Fermanı ve sonrasında yayımlanan Islahat Fermanı’nın en temel amacı; Fransız İhtilali’nin etkisiyle isyan eden azınlıkları devlete bağlamak ve devletin dağılmasını engellemektir.

EKONOMİK DURUM VE OSMANLI’NIN SANAYİLEŞME ÇABALARI

Sanayi İnkılabı sonrası hızla fabrikalaşan Avrupa, Osmanlı pazarlarını ucuz ürünlerle doldurmuştur. Özellikle 1838 yılında imzalanan Balta Limanı Ticaret Antlaşması ile Avrupa mallarının Osmanlı’ya girmesi çok kolaylaşmıştır.

• Osmanlı Devleti, yerli üretimi canlandırmak için Hereke Kumaş Fabrikası, Feshane, Beykoz Deri ve Kundura Fabrikası ile kâğıt ve çini atölyeleri gibi fabrikalar açmıştır.
• Ancak sermaye (para) yetersizliği, teknoloji eksikliği ve uzman personel bulunmaması nedeniyle bu sanayileşme çabaları Avrupa ile rekabet edememiş ve başarısız olmuştur.
• Borçlarını ödeyemeyen Osmanlı Devleti’nin gelirlerine, Avrupalı devletler tarafından Düyun-u Umumiye (Genel Borçlar İdaresi) kurularak el konulmuştur. Bu durum ekonomik bağımsızlığın kaybedildiğini gösterir.

KÜLTÜREL ETKİLEŞİM VE “TÜRK MODASI” (TURQUERIE)

Etkileşim sadece tek taraflı olmamıştır. Osmanlı Batı’dan etkilenirken, Batı da Osmanlı kültüründen çok etkilenmiştir.

• yüzyılda Avrupa’da Osmanlı kültürüne, sanatına, kıyafetlerine karşı büyük bir ilgi oluşmuş ve buna “Turquerie” (Türk Modası) denilmiştir.
• Osmanlı çinileri, halıları ve işlemeli kumaşları Avrupa’da moda olmuş, kahve kültürü Viyana’dan tüm Avrupa’ya yayılmıştır.
• Osmanlı mimarisindeki kubbeler, sivri kemerler ve süslemeler Avrupa yapılarına ilham vermiştir. Bunun en güzel örneği Viyana’daki Belvedere Sarayı‘dır.

📌 HAP BİLGİ:

Mehter müziği, Avrupa’daki askerî bandoların kurulmasına ilham vermiş, bazı ünlü Avrupalı besteciler Türk müziğinden etkilenerek eserler bestelemiştir.

İndir Avrupa’daki Gelişmelerin Osmanlıya Etkileri Özeti